EN
Câu chuyện như vậy không hiếm với thảo mộc. Trái nhàu cũng vậy. Từ một loại quả quen thuộc ở nhiều vùng quê, được người dân sử dụng theo kinh nghiệm từ lâu, nhàu ngày nay vừa là đối tượng của nghiên cứu khoa học, vừa xuất hiện trong rất nhiều lời truyền miệng về sức khỏe. Điều đáng tìm hiểu không chỉ là những lời truyền miệng ấy đúng hay sai. Thú vị hơn là: vì sao một loại thảo mộc lại rất dễ được gắn với ngày càng nhiều công dụng?
Kinh nghiệm lâu đời thường tạo ra một niềm tin rất mạnh
Thảo mộc có một đặc điểm khác với nhiều sản phẩm hiện đại: chúng thường đã có mặt trong đời sống con người từ rất lâu trước khi khoa học ngày nay xuất hiện. Một loại lá được dùng khi đau bụng, một loại củ được nấu khi cảm lạnh, một loại quả được ngâm để dùng dần trong nhà. Những kinh nghiệm ấy được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác và dần trở thành một phần của đời sống.
Nhàu cũng có lịch sử tương tự. Ở nhiều vùng nhiệt đới, các bộ phận khác nhau của cây nhàu đã được sử dụng trong những tập quán truyền thống từ lâu. Ở Việt Nam, không ít người biết đến trái nhàu từ vườn nhà, từ bình nhàu ngâm của ông bà hay từ những kinh nghiệm sử dụng rất đời thường.
Chính lịch sử sử dụng lâu dài tạo cho thảo mộc một thứ mà sản phẩm mới thường không có: niềm tin được tích lũy qua nhiều thế hệ. Niềm tin ấy không phải không có giá trị. Những kinh nghiệm truyền thống đôi khi chính là gợi ý để khoa học đặt câu hỏi và tìm kiếm những thành phần hay cơ chế đáng chú ý. Nhưng khi một kinh nghiệm được truyền đi đủ lâu, ranh giới giữa “người xưa thường dùng như vậy” và “điều này chắc chắn có tác dụng như vậy” cũng rất dễ trở nên mờ đi.
Một kết quả nghiên cứu có thể lớn dần qua mỗi lần được kể lại
Giả sử một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy một dịch chiết từ thực vật có khả năng trung hòa gốc tự do trong một điều kiện nhất định. Thông tin khoa học ban đầu chỉ có vậy. Nhưng khi được truyền đạt ra bên ngoài, nó có thể trở thành “loại cây này có khả năng chống oxy hóa”. Sau đó là “giúp chống lão hóa”. Và chỉ thêm vài bước diễn giải nữa, người đọc có thể gặp một danh sách dài những lợi ích sức khỏe mà nghiên cứu ban đầu chưa từng đề cập.
Điều tương tự xảy ra với các nghiên cứu về viêm, miễn dịch, chuyển hóa hay nhiều cơ chế sinh học khác. Mỗi bước suy diễn riêng lẻ nghe có vẻ hợp lý. Chính vì vậy, chúng ta khó nhận ra rằng sau nhiều bước, câu chuyện cuối cùng đã đi khá xa so với điểm xuất phát. Với trái nhàu, đây là điều đặc biệt đáng lưu ý. Nhàu thực sự chứa nhiều nhóm hợp chất đã được nghiên cứu và một số trong đó cho thấy những hoạt tính sinh học đáng quan tâm. Nhưng từ những phát hiện ấy đến một danh sách dài “công dụng của trái nhàu” là một quá trình diễn giải mà người đọc nên biết cách nhận diện.
Những từ ngữ khoa học khiến câu chuyện trở nên thuyết phục hơn
“Chống oxy hóa”, “hoạt tính sinh học”, “polyphenol”, “flavonoid”, “iridoids”, “tác động ở cấp độ tế bào”… Đó đều là những thuật ngữ có thật trong khoa học. Và chính vì có thật, chúng tạo ra cảm giác rất đáng tin khi xuất hiện trong một bài quảng bá hay một lời giới thiệu sản phẩm.
Chẳng hạn, câu “trái nhàu chứa iridoids” nói về thành phần. Câu “một số iridoids được nghiên cứu về hoạt tính sinh học” nói về một hướng nghiên cứu. Còn câu “uống nhàu sẽ tạo ra một lợi ích sức khỏe cụ thể” lại là một vấn đề hoàn toàn khác.
Khi ba tầng thông tin ấy được nối liền thành một câu chuyện mà không giải thích các bước ở giữa, người đọc rất dễ có cảm giác rằng khoa học đã xác nhận điều mà thực ra khoa học mới chỉ đang tìm hiểu. Không phải thuật ngữ khoa học có vấn đề. Vấn đề nằm ở cách chúng được sử dụng.
Chúng ta vốn có thiện cảm với những gì “tự nhiên”
Một loại quả mọc trong vườn, một nắm lá vừa hái hay một bài thuốc đã được sử dụng qua nhiều thế hệ thường tạo cảm giác gần gũi hơn những thứ mang tên hóa học phức tạp. Đó là một tâm lý rất tự nhiên. Nhưng cây cối cũng là những “nhà máy hóa học” vô cùng phức tạp. Chúng tạo ra hàng trăm, thậm chí hàng nghìn hợp chất khác nhau để sinh trưởng, tự bảo vệ và thích nghi với môi trường. Bởi vậy, “tự nhiên” không phải là một thước đo để xác định một thứ có lợi hay không.
Ngay cả cùng một loại cây, thành phần cũng có thể thay đổi theo bộ phận sử dụng, độ chín, vùng trồng, mùa vụ, cách bảo quản và phương pháp chế biến. Trái nhàu tươi, nhàu sấy khô, nước nhàu lên men hay một dịch chiết được chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm không đơn giản là những thứ hoàn toàn giống nhau. Nhìn theo cách này, thảo mộc thực ra thú vị hơn nhiều so với câu chuyện “tự nhiên nên tốt”. Giá trị của chúng nằm chính ở sự phức tạp mà khoa học vẫn đang cố gắng tìm hiểu.
Những câu chuyện cá nhân có sức thuyết phục đặc biệt
“Người quen của tôi dùng rồi thấy khỏe hơn.”
“Ông bà tôi dùng mấy chục năm vẫn tốt.”
“Có người uống một thời gian rồi thấy đỡ.”
Những câu chuyện như vậy thường có sức thuyết phục mạnh hơn một bảng số liệu khoa học khô khan, bởi chúng có con người, hoàn cảnh và một kết quả rất dễ hình dung. Đây cũng là cách rất nhiều kinh nghiệm về thảo mộc được hình thành và lưu truyền. Điều khó nằm ở chỗ cơ thể con người luôn thay đổi dưới tác động của nhiều yếu tố cùng lúc. Khi một người cảm thấy khỏe hơn, rất khó biết chính xác điều gì đã tạo ra thay đổi đó: thức ăn, giấc ngủ, tâm lý, vận động, một phương pháp điều trị đang sử dụng hay chính loại thảo mộc vừa được thêm vào.
Một trải nghiệm cá nhân vì vậy rất có ý nghĩa với chính người trải nghiệm, nhưng khi được truyền từ người này sang người khác, nó dễ dần trở thành một “công dụng chung” của loại cây đó. Và càng có nhiều câu chuyện tương tự được kể lại, niềm tin ấy càng trở nên mạnh hơn.
Internet và quảng cáo làm quá trình khuếch đại diễn ra nhanh hơn
Ngày trước, một kinh nghiệm sử dụng thảo mộc chủ yếu được truyền trong gia đình hoặc cộng đồng. Ngày nay, một thông tin có thể đến với hàng trăm nghìn người chỉ trong vài ngày. Đặc biệt, những thông tin đơn giản và mạnh thường lan truyền tốt hơn những giải thích có nhiều điều kiện.
“Có nghiên cứu cho thấy một dịch chiết của loại cây này ảnh hưởng đến một chỉ dấu sinh học trong một mô hình thử nghiệm” rõ ràng khó nhớ hơn rất nhiều so với “loại cây này chống viêm”.
Khi yếu tố thương mại xuất hiện, xu hướng đơn giản hóa ấy càng mạnh. Một kết quả tích cực dễ trở thành điểm nổi bật để quảng bá; những kết quả chưa rõ ràng ít hấp dẫn hơn nên ít được nhắc đến. Sau một thời gian, cùng một thông tin xuất hiện trên hàng chục website, bài đăng và video. Sự lặp lại khiến chúng ta có cảm giác rằng đó là một kiến thức đã được xác nhận rộng rãi. Trong khi đôi khi, rất nhiều nội dung ấy lại bắt nguồn từ cùng một nghiên cứu ban đầu.
Trái nhàu là một ví dụ khá điển hình
Nhàu có gần như đầy đủ những yếu tố khiến một loại thảo mộc dễ được “thần thánh hóa”. Đó là một loại cây có lịch sử sử dụng lâu đời. Nó gắn với nhiều kinh nghiệm dân gian. Thành phần hóa học khá đa dạng. Một số hợp chất đã được nghiên cứu về nhiều hoạt tính sinh học. Nhàu cũng đã trở thành nguyên liệu cho nhiều loại sản phẩm thương mại trên thế giới. Khi tất cả những yếu tố này gặp nhau, rất dễ hình thành một câu chuyện hấp dẫn rằng trái nhàu có thể làm được rất nhiều thứ.
Nhưng có lẽ chính vì nhàu là một loại thực vật thú vị, chúng ta càng không cần phải làm cho nó trở nên “thần kỳ”. Có thể trân trọng cách ông bà từng sử dụng nhàu. Có thể quan tâm đến iridoids, polyphenol hay những hoạt tính sinh học đang được nghiên cứu. Có thể tiếp tục theo dõi những nghiên cứu mới trên người. Mỗi lớp thông tin đều có giá trị riêng khi được đặt đúng chỗ của nó.
Hiểu đúng không làm giảm giá trị của thảo mộc
Một loại thực vật không cần phải chữa được hàng chục loại bệnh mới trở nên đáng quan tâm. Trái nhàu có lịch sử sử dụng lâu đời, có thành phần thực vật đa dạng và đã trở thành đối tượng của nhiều hướng nghiên cứu khoa học. Chỉ riêng những điều đó đã tạo nên một câu chuyện đủ thú vị.
Thậm chí, khi bỏ đi những lời hứa quá lớn, chúng ta lại có cơ hội nhìn trái nhàu rõ hơn: một loại cây nhiệt đới quen thuộc, từng hiện diện trong đời sống của nhiều thế hệ và ngày nay đang được khoa học hiện đại tiếp tục giải mã. Đó là một giá trị thực tế hơn, nhưng cũng bền vững hơn.
Kết luận
Thảo mộc dễ bị “thần thánh hóa” không chỉ vì người ta cố tình nói quá về chúng. Đằng sau đó là sự kết hợp của nhiều yếu tố rất tự nhiên: niềm tin được truyền qua nhiều thế hệ, sức mạnh của trải nghiệm cá nhân, sự hấp dẫn của những thuật ngữ khoa học, thiện cảm với những gì đến từ tự nhiên và khả năng khuếch đại thông tin rất nhanh của truyền thông hiện đại. Trái nhàu cũng nằm trong dòng chảy đó.
Hiểu được cách một thông tin từ “kinh nghiệm”, “thành phần” hay “nghiên cứu” dần trở thành một lời khẳng định về “công dụng” có lẽ quan trọng hơn việc đơn giản chia mọi thứ thành đúng hoặc sai. Bởi khi hiểu được quá trình ấy, chúng ta có thể tiếp cận thảo mộc một cách thoải mái hơn: vẫn trân trọng kinh nghiệm của người đi trước, vẫn tò mò trước những điều khoa học đang khám phá, nhưng đủ tỉnh táo để phân biệt giữa điều chúng ta biết và điều chúng ta chỉ đang kỳ vọng.
-MỸ AN TEAM-
